Vì sao thu mật xong đàn yếu đi: nhìn từ cả nông trại

Trên một nông trại có vài chục thùng ong dú, chuyện thu mật xong rồi vài tuần sau đi một vòng thấy lác đác vài đàn yếu hẳn là chuyện gần như mùa nào cũng gặp. Cửa tổ thưa ong ra vào, ít ong mang phấn về, mở nắp thấy bọng mật cũ chưa được đắp lại. Phản xạ đầu tiên của nhiều người là tự trách đã lấy quá tay. Nhưng ở quy mô trại, nguyên nhân thường nằm ở cách cả đợt thu được tổ chức: thu dồn một lúc, thu đúng lúc nguồn hoa quanh trại sắp cạn, hay thu xong không ai để mắt tới dãy thùng đó nữa.

Bài này đi theo cách người quản lý trại nhìn vấn đề: không chỉ hỏi một đàn bị gì, mà hỏi vì sao một nhóm đàn cùng yếu, và sắp lại lịch thu thế nào để đợt sau không lặp lại.

Đàn yếu sau thu: nhìn vào dấu hiệu nào

Trước khi tìm nguyên nhân, cần chắc là đàn đang yếu thật chứ không phải chỉ đang dọn tổ. Sau khi thu, ong dú thường giảm ra vào vài ngày để sửa lại phần bị động. Đó là bình thường. Đáng lo là khi đã qua hai, ba tuần mà vẫn thấy:

• Cửa tổ thưa hẳn so với các thùng bên cạnh, nhất là vào sáng nắng.
• Rất ít ong mang phấn về chân.
• Kiến bám quanh chân thùng hoặc khe nắp.
• Mở ra thấy chỗ bọng cũ bỏ trống, không có dấu hiệu đắp sáp mới.
• Có mùi chua lạ, mật chảy vương đáy thùng.

Một đàn có hai, ba dấu hiệu trên thì đánh dấu lại để theo dõi riêng. Nếu cả một dãy cùng như vậy thì gần như chắc chắn lỗi nằm ở cách tổ chức đợt thu chứ không phải ở từng đàn.

Bốn nguyên nhân và cách phân biệt trên trại

Lợi thế của nông trại là luôn có thùng đối chứng. Nếu đàn đã thu yếu mà đàn chưa thu cùng dãy vẫn khỏe, lỗi nằm ở thao tác hoặc ở mức lấy. Nếu cả hai cùng chững lại, nhìn ra nguồn hoa quanh trại trước khi trách người thu.

Lỗi thường gặp nhất ở quy mô trại: thu dồn một lượt

Khi có nhiều thùng, người ta hay gom thu cả trại trong một hai ngày cho gọn việc lọc mật, đóng chai. Cách này tiện cho khâu sau nhưng rủi ro cho đàn:

• Cả trại cùng mất vốn một lúc. Nếu ngay sau đó trời mưa dầm hay nắng hạn làm hoa rụng, không còn đàn nào khỏe để làm chỗ dựa.
• Thu nhiều thùng liền tay thì về sau người mệt, tay kém, dễ làm vỡ bọng và mở nắp lâu hơn.
• Mùi mật lan khắp khu trại trong cùng một lúc, kiến và các loài cướp mật kéo tới đồng loạt.

Cách tránh là thu cuốn chiếu: chia trại thành vài dãy, mỗi đợt chỉ thu một dãy, cách nhau vài tuần. Dãy vừa thu được nghỉ, dãy chưa thu vẫn đầy vốn. Nhờ vậy dù thời tiết trở chứng, trại vẫn còn đàn khỏe để tách nhân đàn bù lại.

Chọn thời điểm thu theo nguồn hoa quanh trại

Thời điểm thu không nên tính theo lịch cố định mà theo những gì đang nở quanh trại. Đàn chỉ gây lại được phần mật bị lấy khi phía trước còn hoa. Thu ngay đúng lúc nguồn hoa sắp tàn là bắt đàn bước vào mùa khó với kho trống.

1. Đi một vòng quanh trại, ghi lại cây nào đang nở, cây nào sắp nở trong vài tuần tới (cây ăn trái, cây keo, hoa bờ rào, cỏ dại).
2. Chỉ thu khi phía trước còn ít nhất một đợt hoa nữa.
3. Vùng có mùa mưa và mùa khô rõ rệt thì tránh thu sát đầu mùa mưa dầm, lúc ong khó ra ngoài kiếm ăn nhiều ngày liền.
4. Chọn buổi sáng sớm hoặc chiều mát, ngày khô ráo; tránh trưa nắng gắt và ngày mưa.

Ghi chép nguồn hoa theo mùa của chính trại mình sau vài năm sẽ thành tài liệu quý nhất, hơn mọi lịch chung chung. Có thể xem thêm cách lập bảng này ở mục Nguồn hoa theo mùa.

Sau khi thu: chăm cả dãy trong hai tuần đầu

Ngay trong ngày

• Lau sạch mật vương trên nắp, thành và chân thùng.
• Kiểm chân chống kiến, thay dầu hoặc nước nếu đã cạn.
• Đóng nắp kín, không để khe hở khiến ong lạ hoặc kiến lọt vào.

Những ngày sau

• Để yên ít nhất hai tuần, không mở lại chỉ để xem đàn dọn tới đâu.
• Chỉ quan sát từ bên ngoài: ra vào ở cửa tổ, kiến ở chân thùng.
• Che nắng gắt cho dãy vừa thu nếu thùng đặt chỗ trống.

Ghi sổ từng thùng

Mỗi thùng một dòng: ngày thu, lấy bao nhiêu bọng, chừa bao nhiêu, ai thu, tình trạng sau hai tuần. Đến đợt sau, nhìn sổ là biết thùng nào chịu được lấy nhiều, thùng nào nên để nghỉ. Kinh nghiệm cụ thể từ việc ghi chép này được chia sẻ ở mục Nhật ký trại.

Khi muốn mở rộng trại hoặc quản lý gọn hơn

Nhiều trại nhận ra mình yếu khâu thu chỉ sau khi mất vài đàn. Nếu đang muốn bù đàn hoặc mở thêm dãy mới, nên chọn tổ giống khỏe, đã quen nuôi thùng, thay vì bắt tổ ngoài rừng. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật, phù hợp cả cho người mới lẫn trại muốn mở rộng. Với trại đã có nhiều thùng, việc ghi sổ ngày thu, số bọng chừa và lịch kiểm tra từng dãy có thể làm trên app quản lý trại ong thay vì sổ giấy dễ thất lạc.

Câu hỏi thường gặp