Vì sao nông trại nên giữ lại tổ ong dú yếu

Đi một vòng nông trại có ong dú, gần như lúc nào cũng gặp vài thùng mà cửa tổ vắng hoe: thỉnh thoảng mới có một con bò ra, ống cửa khô, nhấc thùng thấy nhẹ tênh. Phản xạ đầu tiên của nhiều người là gom mấy thùng đó lại cho gọn hàng. Nhưng trong một nông trại vừa trồng cây vừa nuôi ong, tổ yếu ít khi là chuyện của riêng tổ đó. Nó thường là cái nhiệt kế cho biết khu vườn quanh nó đang thiếu gì.

Bài này đi theo hướng ngược với thói quen: trước khi bỏ một tổ yếu, đọc nó như đọc một mảnh đất. Tổ nói gì về nguồn hoa, về nắng, về thuốc phun, về lịch làm vườn của chính mình, rồi mới quyết định giữ hay ghép.

Tổ yếu là tín hiệu của khu vườn

Ong dú bay kiếm ăn gần, không đi xa như ong mật. Vì vậy một thùng đặt ở góc nào thì sống nhờ chính góc đó. Khi cả trại khoẻ mà riêng một góc có hai ba thùng èo uột, câu hỏi đầu tiên không phải «đàn này hỏng à» mà là «quanh đây đang có gì nở».

Những thứ hay gặp trong nông trại:

• Vườn trồng một loại cây. Cả dãy sầu riêng, dãy bưởi hay dãy mít ra hoa cùng một đợt rồi im luôn mấy tháng. Tổ đặt giữa vườn đó được bữa no rồi đói dài.
• Lịch phun thuốc. Thùng gần khu rau hoặc cây ăn trái phun định kỳ thường hao quân sau mỗi đợt, rồi gượng lại, rồi hao tiếp.
• Cỏ bị phát sạch. Người làm vườn kỹ hay phát trắng bờ cỏ, mà chính bờ cỏ dại có hoa lai rai quanh năm lại là bữa ăn lót dạ của ong.
• Nắng chiều rọi thẳng. Thùng ở rìa vườn không bóng cây, buổi chiều nóng, ong phải tốn sức quạt mát thay vì đi làm.

Ghi sổ tổ yếu để vẽ lịch hoa của trại

Đây là cái lợi mà người chỉ nuôi ong không có, còn người làm nông trại thì có: lấy tổ yếu làm dụng cụ đo. Mỗi tháng ghi một dòng cho các thùng yếu, sau một năm sẽ thấy những tháng nào cả trại cùng xuống, những góc nào xuống trước.

Ghi trên giấy cũng được, ghi trên điện thoại thì đỡ thất lạc. Khi đã thấy được tháng thiếu hoa, việc tiếp theo là trồng bù chứ không phải mua thêm tổ. Phần chọn cây theo mùa có ở mục Nguồn hoa theo mùa.

Cách hồi sức tổ yếu bằng chính khu vườn

1. Dời tới gần cây sắp nở. Nhìn trước vài tuần hàng cây nào chuẩn bị trổ bông, đưa tổ yếu lại gần đó. Dời vào chiều tối khi ong đã về, bịt cửa, chuyển nhẹ tay, sáng hôm sau mới mở.
2. Để lại một dải cỏ hoa. Không cần cả mẫu, chỉ cần chừa một dải bờ không phát quanh khu đặt thùng, cho hoa dại nở nối giữa hai mùa cây trồng.
3. Tránh lịch phun. Phun vào chiều muộn khi ong đã về tổ, và không phun lúc cây đang nở hoa rộ. Thùng nào gần khu phải phun nhiều thì nên dời ra xa.
4. Che bóng mát. Một tấm mái lá hoặc cho thùng nép dưới tán cây ăn trái là đủ, không cần làm gì cầu kỳ.
5. Không mở tổ nhiều. Tổ yếu mở ra là mất nhiệt, mất mùi, dễ dẫn kiến và ruồi lính đen. Nhìn cửa tổ và nhấc thử là đủ để theo dõi.

Làm vậy mà qua một mùa hoa tổ vẫn không khá lên, lúc đó mới nghi đến bên trong đàn.

Khi nào thì nên thôi giữ

Có những tổ không cứu được nữa, và giữ thêm chỉ là nuôi mồi cho kiến. Dấu hiệu nên dừng:

• Mở ra không thấy bánh ấu trùng mới, chỉ còn bầu mật bầu phấn cũ.
• Không thấy ong chúa, cũng không có dấu hiệu đang nuôi chúa mới.
• Quân còn quá ít, ban ngày cửa tổ gần như không ai canh.

Khi đó đừng bỏ phí: phần bánh nhộng còn sống và quân còn lại có thể ghép sang một đàn khoẻ cùng loài trong trại, phần mật đã đóng nắp thì để lại cho đàn nhận. Thùng rỗng cọ sạch, phơi khô, để dành làm thùng tách đàn sau này. Cách tách và ghép có hướng dẫn ở mục Kỹ thuật nuôi.

Tổ yếu vẫn đang làm việc cho cây trồng

Nhiều người chỉ tính ong ra mật, nên tổ không ra mật là tổ vô dụng. Với nông trại thì không hẳn. Một tổ yếu vẫn có ong đi thăm hoa mỗi ngày, vẫn góp vào chuyện đậu trái của hàng cây quanh đó, nhất là những cây hoa nhỏ mà ong to ít ghé. Bỏ tổ đi là bớt một nhóm thợ thụ phấn đúng chỗ mình cần nhất.

Thêm nữa, tổ yếu là chỗ thử an toàn khi muốn đổi một thứ gì đó trong trại: kiểu mái che mới, kiểu chân chống kiến mới, vị trí đặt mới. Hỏng thì cái mất không đáng bao nhiêu, ổn thì áp cho cả dãy.

Muốn trại có thêm đàn khoẻ ngay

Khi đã làm xong phần nguồn hoa mà vẫn muốn mở rộng nhanh hơn tốc độ tách đàn của mình, hướng chắc nhất là lấy thêm tổ giống đã ổn định từ trại nuôi, không đi bắt tổ ngoài rừng. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống tách từ đàn nuôi, kèm theo mật ong dú, các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật cho ai cần. Người muốn tận mắt xem cách sắp thùng trong vườn cây thì có thể đăng ký tour tham quan, học thực hành tại trại trước khi quyết định số tổ.

Câu hỏi thường gặp